O identitetu i politici pripadanja

U ovo vrijeme prije osamnaest godina odbranila sam magistarski rad o pravima građanstva Evropske unije i evropskom identitetu. Tada je to za mene bila prije svega akademska tema – teorijski izazov, prostor za argumentaciju, citate i koncepte. Danas, međutim, pitanje evropskog identiteta više nije samo teorijsko. Ono je duboko političko, društveno, ali i lično pitanje. Pitanje koje dotiče svakog od nas, posebno u Crnoj Gori, zemlji koja još uvijek traži ravnotežu između onoga što jeste i onoga čemu teži.

No, da krenem redom koristeći tekst koji sam davno napisala. Jirgen Habermas je još devedesetih godina primijetio da se savremena Evropa oslanja na dva velika istorijska kretanja. Prvo je bilo dramatično: raspad Sovjetskog Saveza, pad komunizma, ujedinjenje Njemačke i tranzicija zemalja centralne i istočne Evrope ka liberalnoj demokratiji. Drugo je proces ekonomske i političke integracije koji se razvijao unutar Evropske unije. Na prvi pogled, ova dva toka mogu djelovati kao odvojeni procesi. U stvarnosti, oni su duboko povezani. Pad jednog ideološkog sistema otvorio je prostor za širenje drugog – sistema koji se temelji na pluralizmu, ljudskim pravima i vladavini prava.

Zemlje postsocijalističke Evrope krenule su tada u složen i bolan proces primjene „formule uspješnosti“ zapadnih demokratija. Paralelno s tim, zemlje Zapada nisu ostale po strani: kroz projekte, programe pomoći i političku podršku pokušavale su da olakšaju reforme. Ipak, tranzicija nikada nije bila samo institucionalna. Ona je bila – i ostala – duboko identitetska. Mnoge države su se suočavale sa sopstvenim nasljeđem, snažnim nacionalizmima i težnjom da se identitet „zatvori“ unutar uskih nacionalnih granica.

Upravo tu se otvara ključno pitanje evropskog projekta: može li postojati demokratija bez naroda? Politički teoretičari često polaze od pretpostavke da demos već postoji. Robert Dal je to jasno formulisao kada je rekao da demos treba da obuhvati sve odrasle koji su podvrgnuti opšteobavezujućim kolektivnim odlukama. Ako demokratija znači vladavinu naroda, onda se nameće dilema: da li postoji evropski narod koji bi mogao biti temelj evropske demokratije?

Zanimljivo je da ideja evropskog jedinstva nije proizvod savremene birokratije, već duboka kulturna vizija. Viktor Igo je još u 19. vijeku zapisao:

„Doći će dan kada ćete se vi Francuzi, vi Italijani, vi Englezi, vi Njemci, vi nacije ovog kontinenta, čvrsto stopiti u jedno više jedinstvo, ne morajući da napuštate svoju posebnu osobitost i slavnu individualnost.“

U toj rečenici sadržana je suština evropske ideje: jedinstvo bez brisanja razlika.

Identitet, u osnovi, znači svijest o pripadanju – grupi, zajednici, kulturi, jeziku, istoriji. Svaki pojedinac istovremeno može nositi više identiteta: lokalni, regionalni, nacionalni, evropski. Nacionalni identitet se često najlakše formira jer počiva na zajedničkim sjećanjima, simbolima i osjećaju sudbinske povezanosti. Ali on nosi i jednu problematičnu dimenziju. Etjen Balibar upozorava da se kolektivni identitet nacije često gradi kroz distancu prema „drugome“, jer se „identitet pripadnika nacije definiše drugošću stranaca“. Drugim riječima, integracija jednih često znači isključivanje drugih.

Evropski identitet, ako želi biti održiv, ne može počivati na tom principu. On se mora graditi na drugačijim temeljima: na građanstvu, zajedničkim vrijednostima, zajedničkoj javnoj sferi i političkoj kulturi. Savjet Evrope, Evropska konvencija o ljudskim pravima, Evropska socijalna povelja, podrška međunarodnoj pravdi – sve su to elementi koji su Evropu učinili jedinstvenim prostorom u oblasti ljudskih prava. U tom smislu, važno je razlikovati pravno shvatanje demosa (građanke i građani povezani institucijama i pravima) od socijalnog shvatanja (zajednica povezana kulturom, emocijama, solidarnošću). Možda evropski demos u punom socijalnom smislu još ne postoji, ali pravni okvir evropskog građanstva već je realnost.

Džozef Vajler taj odnos identiteta opisuje kroz princip „koncentričnih krugova“: regionalni, nacionalni i evropski identitet ne isključuju se, već se nadovezuju. Čovjek može biti istovremeno građanin/ka svog grada, svoje države i Evropske unije. Upravo ta višeslojnost identiteta predstavlja jednu od najvažnijih vrijednosti evropskog projekta.

Identitet, međutim, nikada nije gotova kategorija. On je proces. Evropski identitet se decenijama gradi oko zajedničkih vrijednosti: slobode, ljudskog dostojanstva, demokratije, vladavine prava, solidarnosti. Ako Evropska unija ima legitimitet, on ne proizilazi iz zajedničkog jezika ili porijekla, već iz zajedničkog vrijednosnog okvira.

U tom kontekstu, pitanje Crne Gore u Evropi postaje pitanje samopouzdanja, a ne straha. Crna Gora neće izgubiti svoj identitet ulaskom u EU – naprotiv, on će biti dodatno priznat i institucionalno zaštićen. Crnogorski jezik postaće jedan od zvaničnih jezika Unije. Naša kultura postaće dio evropskog mozaika. Moto EU – „Ujedinjeni u različitosti“ – jasno poručuje da evropski identitet ne briše državni ili nacionalni, već ga nadograđuje.

Zato mogu bez unutrašnje dileme reći: ja sam Bokeljka, Crnogorka i Evropljanka. Ti identiteti se ne sudaraju – oni se dopunjuju. Iskreno vjerujem da je crnogorski identitet danas ugroženiji unutar naše sopstvene države, kroz relativizaciju jezika, istorije i građanskog karaktera društva, nego što bi ikada bio unutar Evropske unije, gdje bi bio jasno prepoznat i zaštićen.

Posebno zabrinjava podatak da, iako više od 70% građanki i građana Crne Gore podržava članstvo u EU, tek trećina zaista dijeli evropske vrijednosti, po podacima Centra za napredne studije Univerziteta u Rijeci. To pokazuje da naš najveći izazov nije samo u zakonima i reformama, već u vrijednosnom okviru društva. Reforme ne prestaju ulaskom u EU – one se tada nastavljaju još ozbiljnije. Evropska unija danas ima mehanizme da sankcioniše države koje nazaduju u vladavini prava, što jasno pokazuje da članstvo nije formalnost, već trajna obaveza.

Evropski identitet, dakle, nije prijetnja crnogorskom. On je njegova šansa. Ne da budemo manje svoji, već da budemo sigurniji u to ko smo. A Crna Gora, ako želi da opstane kao ozbiljna i stabilna država, mora graditi identitet koji je istovremeno crnogorski po sadržaju i evropski po vrijednostima.